शंभर पानी आयुष्य

◾

**शंभर पानी आयुष्य*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_23 जुलै, बुधवार_

▪️

*शंभर पानी आयुष्य*

    *माणसाचं आयुष्य म्हणजे शंभर पानी पुस्तक. जन्म म्हणजे या पुस्तकाचं मुखपृष्ठ; मृत्यू म्हणजे मलपृष्ठ! वर्षागणिक एकेक पान उलटत जातं, आपण पुढे पुढे जात राहतो.*

    *या पुस्तकाची गंमत म्हणजे या पुस्तकाला अनुक्रमणिका नाही. म्हणजे मधले धडे काय काय असणार आहेत हे लेखकाला माहित आहेत; पण त्याने ते मुद्दाम पुस्तकात घातलेले नाहीत. म्हणून तर हे पुस्तक वाचण्यात मजा आहे. आपले आईवडील म्हणजे या पुस्तकाची सुंदर प्रस्तावना, आणि वडीलधाऱ्या माणसाचं प्रेम म्हणजे पुस्तकाला भरभरून मिळालेल्या शुभेच्छा.*

    *या पुस्तकातल्या पानावरची एक ओळ म्हणजे आपला एक दिवस. या ओळीमधला एक शब्द म्हणजे आपल्या वाटेला आलेले प्रहर. आणि अक्षरं म्हणजे ओंजळीतला आत्ताचा एक क्षण! स्वल्पविराम (,) म्हणजे आपण जोडलेली माणसं, अर्धविराम (;) म्हणजे आपल्यावर वाईट प्रसंग येण्याआधी नियतीने दिलेला हलकासा इशारा, तर वाक्यांच्या शेवटी येणारा पूर्णविराम (.) म्हणजे विचार करण्यासाठी आपल्याला मिळालेला निवांत वेळ! ‘येणे, जाणे, खाणे, पिणे...’ अशी क्रियापदं म्हणजे आपलं रोजचं जगणं. ‘छान, भारी, मूर्ख…’ अशी विशेषणं म्हणजे वाट्याला येणारी स्तुती आणि टोमणे! तर, ‘हळूच, अचानक, इथे, तिकडे...’ यासारखी क्रियाविशेषणं म्हणजे आपली काम करण्याची पद्धत आणि आवाका. दोन शब्दांना, वाक्यांना जोडणारी ‘आणि, किंवा, म्हणून...’ यासारखी उभयान्वयी अव्ययं म्हणजे आपल्याला काम पुढे नेण्यासाठी मिळालेली संधी. या वाक्यातलं ‘एकेरी अवतरण चिन्ह’ ('...') म्हणजे आपल्याला वेळोवेळी झालेली सदबुद्धी. तर “दुहेरी अवतरण चिन्ह” ("... ") म्हणजे आपल्याला आलेला आयुष्यभर लक्षात राहील असा अनुभव, मिळालेला गुरूपदेश! या पुस्तकाची दुमडलेली पानं म्हणजे आपला निरागस विसरभोळेपणा. अर्धवट फाटलेली पानं म्हणजे कधी ना कधी आपला झालेला अपमान, आणि आपण शरमेने खाली घातलेली मान. प्रश्नचिन्ह (?) म्हणजे आपल्यासमोर उभ्या असलेल्या महाकाय अडचणी, तर उद्गारचिन्ह (!) म्हणजे निर्मात्याने आपल्या अवघड प्रश्नाची चुटकीसरशी केलेली सोडवणूक! यातले परिच्छेद म्हणजे आपल्या आयुष्यातली छोटी-मोठी वळणं. यातील धडे म्हणजे सुख-दुःखाची, यश-अपयशाची चलाखीने केलेली सरमिसळ. त्याखालील प्रश्न म्हणजे आपली सद्सद्विवेकबुद्धी जी तटस्थपणे आपल्याला विचारते की तू या यशातून काय शिकलास? या अपयशाने तुला काय शिकवलं? हा आनंद कशाचा? हे दुःख कशामुळे?*

   *पुस्तकाच्या शेवटच्या पानावरच्या शेवटच्या ओळीनंतर दिलेला पूर्णविराम म्हणजे परमेश्वराने आपल्याला सांगणं की बाळा, आता तुझं काम संपलं; पुस्तक जमा कर. आणखी बऱ्याच जणांना हे पुस्तक द्यायचं बाकी आहे!*

-

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224

• सरांचे लेख नियमित मिळविण्यासाठी दुवा 

https://chat.whatsapp.com/BhEBKeTsXHsFqgKR8Ai8Dc

काही सांगायचे आहे

◾

*काही सांगायचे आहे...*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_16 जुलै, बुधवार_

▪️

*काही सांगायचे आहे...*

    *वयाने पोक्त वाटणारा कोणी एक यात्रेकरू दक्षिणगंगेच्या पाण्याकडे शून्य नजरेने बघत बसला होता. तीर्थक्षेत्रांच्या ठिकाणी भटक्या श्वानांची कमी नसते. असाच एक कुत्रा भटकत भटकत तिथे आला आणि त्या बाबांच्या शेजारी बसला. त्यांनी त्याच्या मानेवरून हात फिरवला. दोन मिनिटांत दोघांचे भावनिक मैत्र झाले. दोघेही गप्प. काहीच क्षण गेले असतील आणि तो यात्रेकरू त्या श्वानाच्या गळ्यात पडून धाय मोकलून रडू लागला. त्याचं दुःख त्याला सांगू लागला. त्याच्या जवळच्या लोकांनीच त्याला कसं उध्वस्त केलं वगैरे त्याची कर्मकहाणी अक्षरशः कुत्र्याला तो ऐकवत होता. आणि कुत्राही निश्चल डोळ्यांनी आणि भावनिक कानांनी मूकपणे ती जाणून घेत होता. फार विचलित करणारं दृश्य होतं ते.*

 *माणसाला व्यक्त होण्यासाठी माणूस मिळू नये?? केवढा हा दैवदुर्विलास!!*

      *प्रचंड कुचंबना सहन करत जगणाऱ्या कितीतरी लोकांना व्यक्त होण्यासाठी जागाच नाहीयेत!   गरिबीमुळे, अडाणीपणामुळे माणसं अशी बनतात म्हणावं तर तसंही नाही. उलट जी माणसं यात होरपळतायत ती अधिकांश गडगंज श्रीमंती पाहिलेली अशी आहेत. उच्चशिक्षित आहेत. मोठ्या पदांवरची आहेत. रिटायर्ड आहेत. मोठ्या पदव्या, गाडी, बंगला, मान, मरातब यांच्याआड कुणालाही न दिसलेलं, कुरतडणारं हे शल्य सोसणारी माणसं आहेत. ऐकवणार तरी कुणाला? आणि ऐकणार तरी कोण? सभोवताली केवळ कान तुटलेली माणसं. मग ही माणसं शुन्यात नजर लावून एकटक कुठेतरी बघत बसतात. किंवा मग माणूस सोडून कुणाशीही मनमोकळं बोलतात.*

     *तुम्हाला ही माणसं वेडसर वाटू शकतील; परंतु यांतील बरीच माणसं अगोदर आपल्यापेक्षाही विचारांनी अधिक प्रगल्भ, समजदार, मायाळू आणि जीव लावणारी होती! कुठल्याशा बेसावध क्षणाला त्यांच्या आयुष्यात कसलंसं वादळ आलं. कोलमडण्याची वेळ आली तेव्हा त्यांना समजून घेणारी माणसंच भोवती नव्हती. जी होती, त्यांनी यांनाच दोषी ठरवलं. किंवा त्यांचा गैरफायदा घेतला. सर्वस्व, स्वाभिमान आणि स्वतेज गमावलेली ही माणसं मग एकटी पडली. माणसांपासून तुटली. माणसांसमोर आपली बाजू मांडण्याऐवजी झाडाफुलांशी, मातीशी, जनावरांशी, तसबिरींशी, उघड्या दाराखिडक्यांशी बोलू लागली. वर्तमानपत्राच्या तुकड्याशी संवाद साधताना त्यांना पाहिलं की हृदय अगदी पिळवटून येतं.*

  *आजच्या तथाकथित पुढारलेल्या जगात व्यक्त व्हावं आणि समजून घ्यावं अशा जागा हल्ली कमी होऊ लागल्या आहेत. संवेदना जिवंत असलेल्या जागरूक जणांनी हे जाणीवपूर्वक हेरून आपापल्या परीने अशा जागांची हिरवळ निर्माण केली तर माणसं माणसांशीच बोलतील, पुन्हा रुजतील आणि पुन्हा हिरवळून येतील!*

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224

• सरांचे लेख नियमित मिळविण्यासाठी दुवा 

https://chat.whatsapp.com/BhEBKeTsXHsFqgKR8Ai8Dc

हिंग्लिश, मिंग्लिश आणि इंग्लिश

◾

*हिंग्लिश, मिंग्लिश आणि इंग्लिश*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_8 जुलै, बुधवार_

▪️ 

*हिंग्लिश, मिंग्लिश आणि इंग्लिश*

*"बाई बाई, डोकं पिकवलं या पोरांनी!" "काय गं, काय झालं? आज पुन्हा स्कूलमध्ये काही मॅटर झाला का?" "नाही हो, कसला मॅटर होतोय, पण एवढी इंग्लिश मीडियमची मुलं त्यांना इंग्लिश सोडा, धड हिंदीही व्यवस्थित बोलता येत नाही हो. डोक्याचा पार खकाणा होतो माझ्या!" "अगं काय झालं ते तर सांगशील?"*

*"आमच्या क्लासमधल्या एका मुलाने दुसऱ्या मुलाला पेन्सिल टोचली, तर तो मला म्हणतो, मॅडम इसने मेरे पेट मे पेन्शिल खुपशी!! खुपशी?? एखादे साहेब इन्स्पेक्शनला आले म्हणजे?*

 *परवा दोन मुलांची मारामारी झाली. आले माझ्याकडे रडत. विचारलं, क्या हुआ, तर रडणारा म्हणतो, मॅम इसने मुझको बोचकाडा!! सांगा काय करू मी?*

 *दोन दिवसांपूर्वी चौथीतला अन्वय म्हणत होता, की मॅम मेरा पेट दुख रहा है. मी म्हटलं, दुख रहा हैं नाही म्हणायचं, दर्द कर रहा है असं म्हणायचं. त्याला विचारलं, क्या हुआ तुम्हारे पेट को? तर म्हणतो, पता नही, अंदर कुछ तो भी वळवळ करता है!*

 *आजचीच गोष्ट. क्लासमधला रियांश शेवटच्या लेक्चरला म्हणत होता, मैम, आज मत सिखाओ. मेरे को बहुत कंटाळा आ रहा है. मी म्हटलं, अरे कंटाळा नहीं कहेते!? तर उलट मलाच म्हणतो, मैम कंटाळे को हिंदी में क्या कहेते हैं...? बाई बाई! हद्द झाली अगदी!"*

      *"आता मी थोडं बोलू का?" "बोला, तुमचं कोणी तोंड धरलंय?" "तुमची शाळा जर इंग्लिश मीडियम आहे, तर तिथे हिंदी का बोलतात? फक्त इंग्लिश का बोलत नाहीत? मुलं मराठीतून बोलली तर शाळेला कमीपणाचं का वाटतं? आणि ज्यांना इंग्लिश येत नाही अशा हिंदी भाषिक मुलांसाठी जर हिंदी अलाऊड आहे, तर मग मराठी मुलांनी मराठीतून बोललं तर बिघडलं कुठे?*

*'हिंदी में बात करो, हिंदी सीखो' ची सक्ती कशासाठी? नवीन शैक्षणिक धोरणात 'हिंदीच बोला' असं काही म्हटलंय का? नाही ना! उलट मातृभाषेला प्रोत्साहनच दिलेलं आहे. मग हा चुकीचा अट्टाहास का म्हणून? केवळ शाळेचं इम्प्रेशन पडावं म्हणून? आणि अजून काय? तर म्हणे हिंदी पक्की होण्यासाठी. तुमच्या स्कुलमधल्या मुलांची मराठीची काय 'सिचूएशन' आहे हे पण सांग ना. त्याबद्दल तुम्हा लोकांना काहीच वाटत नाही? इतका कळवळा मराठीबद्दल तू कधी दाखवला नाहीस? आधी मराठी सुधारा मुलांचं. मग हिंदीची काळजी करा. आम्ही पाचवीपासून हिंदी शिकलो. आज अस्खलित हिंदी बोलतोच ना?आणि मला एक सांग, लहान मुलांच्या हिंदीला बोटं मोडणाऱ्या तुझ्यासारख्या अनेक टीचर्सचीही हिंदी आणि इंग्लिश बोलण्याच्या बाबतीत हीच बोंब आहे त्याचं काय?"*

 

*बायकोने सूर बदलला आणि इतकंच म्हणाली, "तुम्हीपण ना! लगेच मनाला लावून घेता. चला, मी चहा ठेवते आपल्यासाठी मस्तपैकी!"*

-

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224

• सरांचे लेख नियमित मिळविण्यासाठी दुवा 

https://chat.whatsapp.com/BhEBKeTsXHsFqgKR8Ai8Dc

कमी, आम्ही आणि हमी

◾

**कमी, आम्ही आणि हमी!*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_2 जुलै, बुधवार_

▪️ *कमी, आम्ही आणि हमी!*

   *दररोज सकाळ होते, माणसं उठतात. आवरतात, कामाला लागतात. दिवसभर धावपळ करत राहतात. संध्याकाळी सूर्याने पाठ फिरवली, की माणसांची शक्ती शून्य होते. पुन्हा माणसं रात्रभरासाठी अंथरुणावर स्वतःला ढकलून देतात, सकाळी उठून पुन्हा धावपळ सुरू!*

     *प्रश्न हा आहे, की 'सकाळी उठणे आणि रात्र झाली की झोपणे' एवढेच जर माणसाच्या दिवसाचे प्रयोजन असेल तर, दररोज उठून माणसं दिवसभर इतकी धावपळ का करतात? तशीही संध्याकाळ होणारच असते की! अशी कोणती गोष्ट आहे की जी माणसांना उठून धावायला भाग पाडते? तुम्ही म्हणाल, पोटासाठी. पोटासाठी इतकं लागतं? पहाटेपासून रात्रीपर्यंतचं उसंत नं घेता राबणं लागतं? जीवघेणी स्पर्धा लागते? टोलेजंग बंगले लागतात? कोटी कोटीचा बँक बॅलन्स लागतो?  घरदार, आईबाप, बायका पोरं सगळं विसरून टारगेटमागे धावणं लागतं?  नक्कीच नाही. आणि ज्याने चोच दिली आहे तो पोटापुरता चारा तरी प्रत्येकाला देतोच ना. मग या धावपळीचं कारण? यामागे आहे तीन शब्दांची जादू. आणि ते तीन शब्द आहेत... 'काहीतरी कमी आहे!'*

    *गरीबाला वाटतं पैशाची कमी आहे, पैसेवाल्याला वाटतं सुखाची कमी आहे. धंदेवाल्याला वाटतं नफ्याची कमी आहे, नोकरीवाल्याला वाटतं पगार जरा कमी आहे. कुणाला वेळेची कमी, तर कुणाला संधीची कमी, कुणाला नाव लौकिकाची कमी, तर इस्पितळातल्या कुणाला श्वासांची कमी. काहींना तर सगळं काही असूनसुद्धा काहीतरी कमी आहेच! आणि ही कमी भरून काढण्यासाठीच तर सगळी धावपळ आहे!*

     *निर्मात्याने जेव्हा माणूस नावाचा 'घट' पहिल्यांदा बनवला, तेव्हा त्याच्या आवडीच्या सगळ्या गोष्टी त्याने त्याच्यामध्ये टाकल्या. बुद्धी टाकली, सौंदर्य टाकलं, भाषा टाकली, प्रेम टाकलं, भावना टाकल्या, जिद्द टाकली, ऐश्वर्य टाकलं, प्रगती टाकली, कल्पनाशक्ती टाकली, यश आणि अपयश टाकलं, डोळ्यांमधले आसू टाकले, ओठांवरचं हासू टाकलं, एकमेकांना समजून घेण्याची वृत्ती टाकली, विचार करण्याची शक्ती टाकली. सगळं काही टाकून झाल्यावर शेवटची एकच गोष्ट त्याच्या हातात शिल्लक राहिली. ती टाकताना त्याने थोडा हात आखडला आणि म्हणाला,  "एवढी एक गोष्ट माझ्याकडे राहू देतो. नाहीतर हा मलाच विसरून जाईल, आणि उद्या माझ्यावरच डोळे वटारायला मागेपुढे पाहणार नाही." त्याने हात आखडता घेतला.*

     *माणसाला जेव्हा हे कळायला लागतं, की आपल्याला जी गोष्ट हवीय ती तर आपल्या निर्मात्याने त्याच्याकडेच राखून ठेवलेली आहे, तेव्हा थकूनभागून झाल्यावर तो त्याच्याकडे येतो, त्याच्या पायाजवळ बसतो, हात जोडतो, डोळे मिटतो, मनाने निर्मळ होतो... तेव्हा देव त्याच्याकडे पाहत एक हलकंसं स्मित करतो, आणि हळूच डोक्यावर हात ठेवत त्याने राखून ठेवलेली गोष्ट त्याला बहाल करतो! ती गोष्ट असते... मनाची शांतता! बस्स. ती मिळाली, की माणसाच्या धावपळीचं सार्थक होतं. कमी भरून निघते.*

   *तुम्हाला काय वाटतं? वर्षानुवर्षं दर आषाढी कार्तिकीला पंढरपुरात होणारी लाखोंची गर्दी उगीचंच होते की काय? महाराज, गेली अठ्ठावीस युगे मराठी माणसांच्या मनातली 'कमी' भरून काढण्याची 'हमी' तिथे विटेवर उभी आहे, हे त्यामागचं खरं कारण आहे !*

-

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224

सारथी

◾

*सारथी*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_25 जून, बुधवार_

▪️ *सारथी*

*चारधाम यात्रा करून छत्तीसगडच्या मार्गे मंडळी महाराष्ट्रात येणार होती. गाडीचा ड्रायव्हर चुणचुणीत हुशार पोरगा होता. थोडासा अंधार पडायला सुरुवात झाली, आणि ड्रायव्हरने सांगितलं की आपल्याला इथे मुक्काम करायला पाहिजे आणि सकाळी प्रवास केला पाहिजे, कारण पुढे घनदाट जंगलामधून रस्ता जातो. हा रस्ता चांगला नाही. गाडीमधले प्रवासी खास करून स्त्रिया अतिहुशार होत्या. त्यांनी गुगलवर चेक करून सांगितलं की थोडंसंच जंगल आहे. आपण ते क्रॉस करून नंतर जे शहर लागणार आहे तिथे मुक्काम करू.*

 *ड्रायव्हरचा नाईलाज झाला. नको नको म्हणत असताना त्यांनी त्याला गाडी पुढे घ्यायला लावलीच. गाडी थोडीशीच झाडांमधून पुढे गेली असेल नसेल, तेवढ्यात एक व्हॅन मागून वेगात येताना ड्रायव्हरला आरशात दिसली. त्याच्या लगेच लक्षात आलं. त्याने जोरात गाडी दामटली, परंतु लुटारू त्याच्यापेक्षा तरबेज आणि फास्ट होते. त्यांनी गाडी थेट आडवी लावली. काही कळायच्या आत ड्रायव्हरला खेचून बाहेर काढला. त्याच्या डोक्यावर बंदूक लावली. इतरांना सांगितले ज्याच्याकडे जे आहे ते सर्व काढून येथे ठेवा नाहीतर ड्रायव्हरचा जीव जाईल. आतले गर्भश्रीमंत अतिप्रतिष्ठित लोक थरथर कापू लागले. दहा मिनिटात गाडीच्या बोनेटवर नोटांचा ढीग लागला. त्यांनी सोनं काढून द्यायला सांगितलं. जीवापेक्षा सोनं जास्त प्रिय नव्हतंच. शिवाय ड्रायव्हरला काही झालं असतं, तर इतरांची पुढे त्यांनी काय अवस्था केली असती हे कल्पनेबाहेर होतं. चुपचाप सगळं सोनं बोनेटवर ठेवलं गेलं. चांगलं पंधरा-वीस तोळे होतं. पण जीवापेक्षा मोठं नव्हतं.*

*सगळ्यांचा सुपडा साफ झाल्यावर त्यांनी ड्रायव्हरला मोकळं सोडलं. एवढ्या अवस्थेतसुद्धा बिचारा ड्रायव्हर हात जोडत म्हणाला, "साब, बस डिझेल डालने जितना पैसा दे दो, हमे अभी एक हजार मील जाना है. दुसरा पैसा नही है हमारे पास." त्यांनी यांच्याच पैशामधली एक गड्डी त्याच्या तोंडावर फेकून मारली. बाकी सगळा ऐवज कपड्यात गुंडाळून दोन मिनिटात व्हॅन अंधारात गुडूप झाली. सगळ्यांचे चेहरे पांढरेफटक पडले. ब्र शब्द बोलण्याची कुणाची हिंमत होईना. ड्रायव्हरने गुपचूप गाडी काढली. घरापर्यंत येईपर्यंत कोणी एक शब्दही कोणाशी बोललं नाही.*

 *घरी आल्यावर सगळे ड्रायव्हरच्या गळ्यात पडून रडायला लागले. सगळ्यांना सुरक्षित घरी आणलं म्हणून त्याचा मोठा सत्कार केला!*

*चारधामच्या चार यात्रा अगोदरच करून आलेल्या अनुभवी ड्रायव्हरचं अगोदरच ऐकलं असतं, तर एवढा अनर्थ घडला असता का? पण तोंड मोकळं असलेली वाचाळ माणसं स्वतःबरोबरच इतरांनाही अडचणीत आणतात ती अशी. ज्या यात्रेला लोक जातात, त्या देवाने तरी यांना थोडी सद्बुद्धी द्यावी म्हणजे प्रवास सुखाचा होईल.*

*आणखी एक. ड्रायव्हरला कधीही कमी लेखू नये. तो ड्रायव्हिंगच्या क्षेत्रातला राजा असतो. त्याला योग्य तो सन्मान दिला पाहिजे. रस्त्यात मुद्दाम गाडी थांबवून त्याचा चहा पाणी त्याला विचारलं पाहिजे. तोंडावर पाणी मारू दिलं पाहिजे. त्याने जेवण केलं की नाही याची विचारपूस केली पाहिजे. शक्य असेल तर आपल्या सोबतच त्याच्याही जेवणाची व्यवस्था केली पाहिजे.*

 *आणि हो! आपल्याला सुरक्षित घेऊन जाणाऱ्या आणि पुन्हा सुरक्षित आपल्या घरी घेऊन येणाऱ्या या अतिमहत्त्वाच्या देवतुल्य माणसाला ड्रायव्हर म्हणून हिणवण्यापेक्षा सारथी म्हटलं तर?*

-

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224

शिक्षण की शहाणपण

◾

*शिक्षण की शहाणपण?*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_18 जून, बुधवार_

▪️

*शिक्षण की शहाणपण?*

*“पप्पा, कितवीपर्यंत शिकल्यावर आपण शहाणे होतो?” “तसं काही नाही!” “म्हणजे?” “म्हणजे शिक्षणाचा शहाणपणाशी काही संबंध नाही.” “हो का?  मग आजपासून शाळा बंद!” “जास्त शहाणपणा करू नकोस, आवर.” “अहो,  तुम्हीच म्हणालात ना शिक्षणाचा शहाणपणाशी संबंध नाही. मग शाळेत जाऊन उपयोग काय?” “अरे वेड्या शाळाच आपल्याला शहाणपणाकडे जाणारा रस्ता दाखवते.” “म्हणजे जे कोणी शाळेत गेले नाहीत ते शहाणे नाहीत का?” “आहेत ना! का नाहीत?” “पप्पा तुम्ही स्वतःच गोंधळलेले आहात असं नाही का वाटत तुम्हाला?” “आता तू मला शहाणपणा शिकवणार का?”*

*“अहो मलाच तर माहित नाही म्हणून तुम्हाला विचारतोय ना? पण तुम्ही किती गोल गोल फिरवताय? सरळ सांगा ना. जर अडाणी लोकही शहाणे आहेत, तर शाळेत जाऊन उपयोग काय? आणि शाळेत गेल्याने शहाणपण येते, तर अडाणी माणसं शहाणी कशी??”*

   *“हे बघ, शहाणपण म्हणजे विचार करून पाऊल उचलण्याची अक्कल. कुठे, कधी, किती, कोणासमोर, कसं बोलावं आणि कसं वागावं याची समज म्हणजे शहाणपण. दुःखाचा, संकटाचा, वाईट वेळेचा अंदाज घेण्याचं, आणि त्यांचा धीराने सामना करण्याचं कौशल्य म्हणजे शहाणपण. वाद होऊ न देता, समोरच्या माणसाचं मन न दुखावता, आपलं म्हणणं त्याला पटवून देता येण्याची हुशारी म्हणजे शहाणपण. शहाणपण अनुभवाने येतं, आणि चांगलावाईट अनुभव प्रत्येकाला येतो. शाळेत जाणाऱ्यालाही, आणि शाळेत न जाणाऱ्यालाही! म्हणून अडाणी माणसंही शहाणी असू शकतात. शाळेत गेले नाहीत म्हणून ते मूर्ख असं नाही. त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या परिस्थितीने, वेळेने, माणसांनी, बऱ्यावाईट अनुभवांनी त्यांना शहाणं बनवलेलं असतं."*

*“आणि शिक्षण?” “आपल्यामध्ये जन्मापासूनच असलेल्या, पण आपल्यालाच माहीत नसलेल्या शक्तींची आपल्याला ओळख करून देतं ते शिक्षण. शिक्षण आपल्याला लिहायला, वाचायला, आकडेमोड करायला शिकवतं. जगातल्या स्पर्धेत आत्मविश्वासानं उभं रहायला, आपलं म्हणणं ठामपणे मांडायला शिकवतं.  शहाणं बनवतं. त्यासाठीच तर असते शाळा, आणि आपले पूजनीय शिक्षक. माळावरच्या ओबडधोबड दगडाचं देवाच्या सुंदर मूर्तीत रूपांतर करावं तसं आपल्या खडबडीत आयुष्याला शिक्षण सुंदर आकार देतं. गरीबाला श्रीमंत बनवतं. शिक्षण ही अशी ढाल आहे, की ती आयुष्यभर आपलं रक्षण करते.*

* 

*“मग शाळेतलं शिक्षण आणि अनुभवातून आलेलं शिक्षण यात फरक काय?” “फरक इतकाच की शाळेत शिक्षक आधी शिकवतात, मग परीक्षा घेतात. अनुभव आधी जीवघेणी परीक्षा घेतो, आणि मग कानाखाली झापड मारून शिकवतो! अनुभवांनी शिकवलेली शाळा म्हणजे शहाणपण! कळलं?”*

*“हो पण मग महत्त्वाचं काय? शिक्षण की शहाणपण?” “शिकून येणारं शहाणपण! पण तू आज असं का विचारतोयस?" “ अहो, काल तुम्ही म्हणत नव्हते का, की तुमच्या कोणत्यातरी मित्राने तुम्हाला फसवलं म्हणून? मग आजी मला म्हणत होती की तुझा बाप इतका शिकला पण त्याला अजून शहाणपण आलं नाही!”*

*“निघ रे तू शाळेत! आला मोठा उंटावरचा शहाणा!!”*

-

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224

ज्ञान आणि प्रभुत्व

◾

*ज्ञान अन् प्रभुत्व*

_एक मुद्दा, एक विचार!_

_11 जून, बुधवार_

▪️

*ज्ञान अन् प्रभुत्व*

*एकदा एका राजाला सहज फेरफटका मारताना लक्षात आलं की त्याचा एक सेवक दरबारात येणाऱ्या लोकांची आस्थेने विचारपूस करतो. राजाला वाटलं, याला अधिकारपदावर बसवलं तर हा प्रजेचीही अशीच काळजी घेईल, म्हणून राजाने त्याला नगराचा प्रमुख अधिकारी करून टाकलं. अधिकारी होताच त्याने पहिलं काम काय करावं? कधीकाळी त्याच्यासोबत काम करणाऱ्या दुसऱ्या जुन्या सेवकावर लक्ष ठेवायला सांगितलं. आणि त्याची चूक झाली हे कळताच त्याला कामावरून काढून टाकलं! सगळे लोक अवाक् झाले.*

*दरबारातल्या एका नवख्या गड्याने घरी गेल्यावर आपल्या वयस्कर वडिलांना विचारलं, "हा सुद्धा अगोदर सेवकच होता ना? मग आपल्याच एका सहकाऱ्याला ही वागणूक? माणूस अचानक एवढा रंग कसा बदलू शकतो?" वडील म्हणाले, "त्यात काय एवढं? धन, सत्ता, अहंकार, आणि प्रभुत्व या चार गोष्टी अशा आहेत की एखाद्याकडे यापैकी एक जरी गोष्ट आली, तरी त्याच्या वागण्यात लगेच बदल होतो. आणि जर कधीही न मिळालेली एखादी गोष्ट अचानक मिळाली, त्यातल्या त्यात लायकीपेक्षा अधिक मिळाली, तर मग विचारायलाच नको. काही करून ती आपल्या हातून सुटू नये अशी त्याची धडपड असते. माणूस इतरांना जितका घाबरत नाही, तितका तो आपल्याच क्षेत्रात पारंगत असलेल्या आपल्या सहकाऱ्यांना घाबरतो. त्यांचा एकदा पत्ता कट झाला की मग तो बिनघोर असतो. म्हणून अशांना काढून टाकणे किंवा त्यांच्या बदलीसाठी प्रयत्न करणे, त्यांच्या संदर्भात वरिष्ठांचे कान भरणे, त्यांच्या चुकांवर लक्ष ठेवून जाणीवपूर्वक त्या सर्वांसमोर आणणे, आणि त्यांचे खच्चीकरण करणे या गोष्टी अशी माणसं करतात, म्हणजे त्यांचा रस्ता मोकळा!"*

*मुलगा म्हणाला, "धन, सत्ता आणि अहंकारामुळे माणसाच्या वागण्यात झालेला बदल समजू शकतो, परंतु प्रभुत्व म्हणजे एखाद्या गोष्टीचं इतरांपेक्षा थोडं अधिक ज्ञानच ना? मग ज्ञानामुळे माणसाच्या वागण्यात बदल का होईल?" वडील म्हणाले, "इथेच तर खरी मेख आहे. 'मलाच सगळं येतं आणि इतरांना येत नाही' या भावनेतून माणूस स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळा, मोठा, आणि ज्यांना ती गोष्ट येत नाही त्यांना तुच्छ समजू लागतो. इथे तो चुकतो. हा त्याच्यातील हावरट माणसाचा तात्पुरता विजय; परंतु त्याच्यातल्या चांगल्या माणसाचा दीर्घकालीन पराभव असतो."*

 *मुलाने विचारलं, "मग एखाद्या गोष्टीत प्रभुत्व मिळवून उपयोग काय?" वडील म्हणाले, "अधिक ज्ञान असणं वाईट नाही, तर त्या ज्ञानामुळे इतरांना तुच्छ लेखण्याची, त्यांचे खच्चीकरण करण्याची कुबुद्धी होणं हे वाईट आहे! खरं तर इतरांचा बळी देऊन स्वतःची पोळी भाजणं आजपर्यंत कुणालाही पचलेलं नाही. त्याची परतफेड इथेच करावी लागते. शेवटी चांगलं मन असलेला माणूस आणि त्याच्यात शिल्लक असलेली माणुसकी याशिवाय माणसाच्या यशाला, ज्ञानाला, मिळकतीला आणि या जगाला तरी काय किंमत आहे? हो की नाही?" मुलाने विचारलं, "हो, पण मग राजाला या माणसाचं खरं रूप कळणार केव्हा?" वडील म्हणाले, "जेव्हा एके दिवशी त्याच्यामुळे खुद्द राजालाच मान खाली घालायची वेळ येईल ना, तेव्हा!*

-

✒️

श्री. राजेश्वर शशिकला पांडुरंग शेळके, नाशिक.

9423542224